Τρίτη, 13 Ιουλίου 2010

Ιδεολογικές περιπλανήσεις

Με αφορμή τις δημοσιεύσεις του Σπύρου Γούναρη αλλά και μια διαρκή προσωπική μου αναζήτηση παραθέτω προς κουβέντα τον παρακάτω προβληματισμό. Διευκρινίζω ευθύς εξαρχής ότι δεν είμαι ούτε οικονομολόγος, ούτε κοινωνιολόγος, και ότι τα παρακάτω προκύπτουν από βιωματική γνώση, οπότε και επιδέχονται κάθε είδους κριτική και αντιπαράθεση από όλους τους φίλους, πολύ δε περισσότερο από κατέχοντες επιστημονική γνώση στο αντικείμενο.


Ποια θα ήταν η ιδεολογία που περικλείει τις βασικές ανθρώπινες αξίες του σεβασμού και της σεμνότητας, της καρτερικότητας και της δημιουργικότητας, της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, όπως τις διατύπωσε ο Σπύρος;

Ας ορίσουμε κατ’αρχήν τι εννοούμε με τον όρο ιδεολογία ως κοινωνική έκφραση. Πρόκειται ουσιαστικά για τη ενόραση ενός τρόπου κοινωνικής οργάνωσης και λειτουργίας. Οι δομές και λειτουργίες της κοινωνίας υπηρετούν τις θεμελιώδεις αξίες, οι οποίες δια μέσω των ατόμων και των σχέσεων ενσωματώνονται σε μια κοινή συλλογική αντίληψη για τη ζωή. Η ιδεολογία αποτελεί την έκφραση του συλλογικού οράματος για μια ιδεατή μελλοντική κατάσταση. Εξωτερικεύεται ως μια ιστορία που περιγράφει την ιδεατή αυτή κατάσταση. Αποτελεί δε το συνδετικό ιστό μιας κοινωνίας ανθρώπων. Οι πρώτες ιδεολογίες που συνέδεσαν συλλογικά τους ανθρώπους σε κοινωνίες ήταν οι θρησκείες, όπου ακόμα και σήμερα αποτελούν σε πολλά σημεία του πλανήτη την κυρίαρχη ιδεολογία κοινωνικής οργάνωσης.

Για παράδειγμα μια ιδεολογία που θα βασιζόταν στις παραπάνω αξίες θα ονειρευόταν τον ‘επί γης παράδεισο’, για να χρησιμοποιήσω μια θρησκευτική εικόνα γνωστή στους περισσότερους, όπου όλοι οι άνθρωποι θα ζούσαν ευτυχισμένοι καθώς θα κάλυπταν όλες τους τις ανάγκες και θα διαβιούσαν σε αρμονία με το περιβάλλον που θα παρέμενε αμόλυντο και θα προσέφερε αέναη ζωή. Στον ιδεατό ‘παράδεισο’ όλοι οι άνθρωποι μένουν ικανοποιημένοι όχι γιατί επήλθε κορεσμός των αναγκών τους αλλά διότι από σεμνότητα και σεβασμό αναγνωρίζουν την ανάγκη του διπλανού τους ως ισότιμη με τη δική τους, το πνεύμα ελευθερίας και δικαιοσύνης που τους διακατέχει μοιράζει ισόποσα τα αγαθά, η καρτερικότητα και δημιουργικότητα προσπερνά το εφήμερο και προσανατολίζει την προσπάθεια σε ένα καλύτερο αύριο, ακόμη και αν αυτό δεν έλθει ποτέ στα όρια του ανθρώπινου χρόνου.

Κάπου εδώ θα προβάλλουν στοχαστές, μετά τους είπαν ‘οικονομολόγους’, και θα ισχυριστούν στην ουσία ότι η ανθρώπινη φύση δεν είναι συμβατή με τις αξίες της σεμνότητας και του σεβασμού. Θα μας μιλήσουν για το βασικό οικονομικό πρόβλημα που δεν επιτρέπει τη ρεαλιστική επιδίωξη της παραπάνω ιδεολογίας. Το βασικό οικονομικό πρόβλημα, λένε, συνίσταται στο ότι οι ανθρώπινες ανάγκες είναι απεριόριστες αλλά οι πόροι περιορισμένοι. Είναι στη φύση του ανθρώπου να είναι ανταγωνιστικό ον και ως τέτοιο επιζητά πάντα κάτι περισσότερο για τον εαυτό του. Η αντιπαραβολή με τη θρησκευτική εικόνα είναι ότι ενώ ο άνθρωπος ξεκίνησε να υπάρχει σε έναν ‘παράδεισο’ η περιέργεια του για περισσότερη γνώση τον ‘έριξε’ στη γη. (σ.σ. Δεν είμαι θρησκευόμενος αλλά πιστεύω ότι οι θρησκευτικές ιστορίες, ειδικά αυτές που καθόρισαν και καθορίζουν ισχυρά τη ζωή ανθρώπων και λαών σε όλη την ιστορία, προσφέρουν πλούσιο υλικό για προβληματισμό πάνω στην ανθρώπινη φύση και την κοινωνική οργάνωση).

Οπότε η κατανομή των πόρων αποτελεί το κυρίαρχο πρόβλημα, του οποίου η λύση (?), δηλαδή ο τρόπος της οικονομικής συμπεριφοράς των ατόμων και των κοινωνιών, επηρεάζει άμεσα και τον τρόπο κοινωνικής οργάνωσης. Φεύγουμε λοιπόν από μία καθαρά ανθρωπιστική θεώρηση και καταλήγουμε σε μια οικονομική θεώρηση και αναζήτηση του βέλτιστου τρόπου οργάνωσης των κοινωνιών μας. Η ιδεολογία πλέον λαμβάνει τη μορφή πολιτικής ιδεολογίας. Πάνω στην πολιτική ιδεολογία έχουν γραφτεί άπειρες, τολμώ να πω, θεωρίες, δόγματα, προσεγγίσεις, μανιφέστα, αναλύσεις, σχέδια, έχουν χυθεί στην κυριολεξία ποταμοί αίματος στο διάβα της ιστορίας στην προσπάθεια επιβολής της μεν ή της δε άποψης, κάνοντας ουσιαστικά την αναζήτηση ενός τρόπου κοινωνικής συμβίωσης αντικείμενο ατέρμονης κοινωνικής πάλης και διχασμού. Ένα ακόμη εκπληκτικό στοιχείο είναι ότι όλες αυτές οι πολιτικές ιδεολογίες έχουν θεμελιωθεί θεωρητικά τρεις αιώνες πίσω και σχεδόν αναλλοίωτες στο χρόνο συνεχίζουν να χωρίζουν τον κόσμο σήμερα.

Άραγε ο Κύκλος μας θα μπορούσε να καταλήξει σε μια πολιτική ιδεολογία που ενώ θα είναι σαφής ως προς τους τρόπους οικονομικής οργάνωσης και συμπεριφοράς του ατόμου και των ομάδων, ενώ θα είχε καθαρές απαντήσεις στα βασικά θέματα που ταλανίζουν την ανθρωπότητα όπως, η αξία της εργασίας και η αμοιβή της, η συσσώρευση κεφαλαίου και πλούτου, ο οικονομικός και κοινωνικός διαφορισμός, παράλληλα θα μπορούσε να αποτελέσει τον κρίκο συνένωσης ετερόκλητων σήμερα ατόμων και ομάδων με την κοινή επιδίωξη για μια καλύτερη κοινωνική συμβίωση με στόχους προόδου και ευημερίας εκφρασμένες όμως σε όρους που θα εμπεριέχουν και τις αξίες από τις οποίες ξεκινήσαμε;

Μήπως ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για μετα-ιδεολογία?

6 σχόλια:

  1. Κάπου θα πρέπει να βρίσκεται ένας τρόπος για να πετύχει το "πάντρεμμα" των ιδεατών καταστάσεων των κοσμοθεωριών με τα όσα πρεσβεύουν στοχαστές και οικονομολόγοι.
    Ο Γκάντι, για να τον θυμηθούμε πάλι, έλεγε πως " η γή παράγει αρκετά για τις ανάγκες των ανθρώπων, αλλά όχι αρκετά για την απληστία του ανθρώπου".
    Η πρόοδος όμως του ανθρώπου είναι αποτέλεσμα της ανήσυχης φύσης του και της ανάγκης για νέους ορίζοντες και περισσότερα αγαθά. Ο ανταγωνισμός και η άμιλλα (όχι πάντα με θεμιτά μέσα) έφεραν τόν άνθρωπο στα σημερινά επίπεδα προόδου και της απόλαυσης των σύγχρονων αγαθών που προσφέρονται. Το πρόβλημα είναι όμως πόσοι μπορούν να έχουν μερίδιο σ΄αυτά τα αγαθά. Δεν είναι μοιρασμένα σωστά, ενώ όλος ο πληθυσμός της γής γνωρίζει την ύπαρξη τους. Και εκείνοι που δεν έχουνε πρόσβαση σ' αυτά έχουν αρχίσει να διεκδικούν (δίκαια) και αυτοί το μέρος που τους ανήκει.

    Το πρόβλημα, όσο προσπαθεί να το αναλύσει κανείς, όταν δεν είναι ειδικός (και εγώ δεν είμαι), τόσο πιο πολύπλοκο και άλυτο φαίνεται. Και ο κάθε ειδικός προσπαθεί να δώσει λύση βασισμένη στις δικές του κοσμοθεωρίες. Και τα πράγματα μπλέκονται ακόμη περισσότερο.

    Κάπου όμως θα πρέπει να υπάρχει μια λύση. Και η ανάγκη για την εξεύρεσή της είναι τώρα, περισσότερο από ποτέ άλλοτε, επιτακτική.

    Κωστής Τζαγκαράκης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Πήραμε την ζωή μας λάθος και αλλάξαμε ζωή...
    Το βασικό οικονομικό πρόβλημα δεν συνίσταται ότι οι ανθρώπινες ανάγκες είναι απεριόριστες, αλλά ότι 'μας τις υπέδειξαν ως απεριόριστες'.Μας έμαθαν να ζούμε με 'διάφορα αναγκαία τάχα σκουπίδια' σαν υπηρέτες του καταναλωτισμού, γρανάζια ενος οικονομικού συστήματος που εξασφάλιζε τάχα την εργασία και την ευτυχία των ανθρώπων. Και ζούσαμε εφησυχασμένοι. Μας δημιουργούσαν συνεχώς καινούριες ανάγκες και την ίδια στιγμή μας έδιναν την δυνατότητα να τις ικανοποιήσουμε για να τροφοδοτηθεί το οικονομικό σύστημα με πλούτο, που κάποιοι καρπώνονταν, εξασφαλίζοντας σε μας μια εφήμερη καθημερινότητα,λεηλατώντας τους 'απεριόριστους πόρους',μη δείχνοντας ευγνωμοσύνη στον επίγειο παράδεισο των πόρων και μη χρησιμοποιώντας την περισσότερη γνώση για την βελτίωση του παραδείσου της γης, αλλά για να κατέχουν για πάντα κάποια κομμάτια του παραδείσου για την εξασφάλιση της παντοτινής υλικής απόλαυσης σε μια εφήμερη ζωή! Νομίσαμε ότι μπορούμε να παράγουμε για την υλική απολαβή βλαβερά για τους 'άλλους'προϊόντα με την σιγουριά ότι δεν θα βλάψουν εμάς τους ίδιους και τους απογόνους μας. Ενδιαφερθήκαμε ο καθένας για το 'άτομο' του, γιατί αυτή ήταν η εύκολη και βολική κατεύθυνση. Θεωρώ ότι ο καθένας μας έχει την προσωπική του ευθύνη και αυτό το λίγο τόσο δα μικρό περιθώριο που άφησε ο καθένας μας κάνοντας πως δεν αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει γύρω του και λέγοντας' εγώ θα αλλάξω τον κόσμο;', μας οδήγησε εδώ που φτάσαμε.
    Τίποτα δεν είναι τυχαίο στην ζωή που ζούμε. Αλλά δεν θέλουμε να το αποδεχθούμε,γιατί παρουσιάζεται μπροστά μας το βουνό της ευθύνης που πρέπει να σηκώνουμε κάθε φορά και πραγματικά κανένας μας δεν θέλει να το έχει μπροστά του γιατί φοβίζει. Ας αποφασίσουμε ότι ο φόβος είναι για τους 'καλοπερασάκηδες', ότι ο καλός ο καπετάνιος στην φορτούνα φαίνεται, ας κοιτάξουμε μέσα μας να διώξουμε τον φόβο και να χαράξουμε στο βουνό της προσωπικής μας ευθύνης, που ορθώνεται μπροστά στον καθένα μας αυτές τις λέξεις:ακεραιότητα,σεβασμός,σεμνότητα,καρτερικότητα,δημιουργικότητα, ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη...
    Αυτά είναι που χρειαζόμαστε για να ζήσουμε: απεριόριστους εσωτερικούς πόρους. Έτσι νομίζω...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Πιστευω οτι το πρωτογενες αιτιο του λαθος μοντελου πολιτισμου με βισικα στοιχεια το μοντελο καταναλωσης και παραγωγης ειναι οτι μας εχει κανει να ικανοποιουμε 'λαθος αναγκες με λαθος τροπους'.Συνεπως το οποιο αξιακο συστημα για ενα καλυτερο κασμο δεν μπορει να μην ξαναθεσει απο την αρχη αυτο το θεμελειωδες υπαρξιακο ζητημζ για το ατομο,την κοινωνια,την ανθρωποτητα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δάσκαλε ανάλυσε το διεξοδικότερα..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Κύριε Μπουραντά.
    Επανέρχομαι, παίρνοντας αφορμή από το παραπάνω σχόλιό σας, για το λάθος μοντέλο πολιτισμού, που μας κάνει να ικανοποιούμε 'λάθος ανάγκες με λάθος τρόπους'.
    Μεγαλώσαμε (και πολλοί από μας γεράσαμε), όπως ξέρετε, σ' έναν κόσμο όπου τα κυρίαρχα κοινωνικοπολιτικά συστήματα ήταν δύο. Και υπήρχε ανάμεσα στα δυό μια ισορροπία (έστω και του τρόμου), μέχρι την κατάρρευση (κατά πολλούς υποβοηθούμενη εκ των έξω) του ενός συστήματος. Από εκεί κι' ύστερα, χωρίς αντίπαλο δέος, το εναπομείναν σύστημα μετά την παγκόσμια επικράτησή του, έχει επιδοθεί σ' έναν άνευ προηγουμένου δρόμο άγριας εκμετάλλευσης (exploitation) ανθρώπινων και φυσικών πόρων, χωρίς να διαφαίνονται προοπτικές καλυτέρευσης της διαβίωσης των επερχομένων γεννεών, αλλά χειροτέρευσης που την βλέπομε καθημερινά να επιδεινώνεται.
    Η πληροφόρηση, για το τί γίνεται είναι είτε ανύπαρκτη, είτε ελλιπής και επιλεγμένη, είτε υποβολιμαία.
    Παράδειγμα πρόσφατο η μεγαλύτερη οικολογική καταστροφή που έχει γίνει μέχρι τώρα στον πλανήτη, από την διαρροή του πετρελαίου στον κόλπο του Μεξικού, όπου αντί να μας μιλήσουν για τα εγκληματικά λάθη, τις παραλείψεις και τις ευθύνες της υπέυθυνης εταιρείας, της Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης των ΗΠΑ και των αρμοδίων ομοσπονδιακών υπηρεσιών αδειοδότησης και ελέγχου των εταιρειών (βρέθηκε ότι στις υπηρεσίες αυτές έκαναν κουμάντο οι εταιρείες), τα κατευθυνόμενα, με το αζημίωτο, ΜΜΕ μας λένε τώρα πως η καλή εταιρεία κατάφερε με δικά της μέσα, να σταματήση μετά από 3 μήνες, την διαρροή.
    Λέει ο σοφός λαός μας πως ο ψεύτης και ο κλέφτης τον πρώτο χρόνο χαίρονται.
    Υπάρχουν ευκαιρίες σήμερα (π.χ. στο διαδίκτυο), για όποιον ενδιαφέρεται, ν' αναζητήση πληροφόρηση και να μάθει όσα δεν λέγονται από τα ΜΜΕ, που υπηρετούν όσους πληρώνουν περισσότερο. Στην κρίση του καθένα από εμάς είναι η δυνατότητα να φιλτράρει όποια πληροφόρηση και θεωρία θεωρεί εσφαλμένη, και να κρατήσει ότι νομίζει πως έχει κάποια αξία.
    Για παράδειγμα : Προσωπικά βρήκα ενδιαφέρουσες τις θεωρίες σχετικά με το κίνημα Zeitgeist και το Venus Project.
    Όπως βρήκα πολύ ενδιαφέρουσες όλες τις αναρτήσεις και τα σχόλια που εμφανίζονται σ' αυτόν το χώρο.
    Και περιμένω κι εγώ, όπως φαντάζομαι και οι υπόλοιποι που σας παρακολουθούν, να διαβάσωμε και ν' ακούσωμε περισσότερα για τον εναλλακτικό τρόπο να ξεφύγωμε από την μιζέρια και όσα άλλα ταλανίζουν αυτό τον τόπο.
    Ψάχνομε με λίγα λόγια να βρούμε τον μπούσουλα που θα μας οδηγήσει στην ανεύρεση των χαμένων αξιών.

    Κωστής Τζαγκαράκης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Το πρόβλημα είναι η απληστία των πλουσίων που μετά την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ παντοδύναμοι επικράτησαν σε παγκόσμιο επίπεδο οι Νεοφιλελεύθεροι και η άποψη της άκρατης συσσώρευσης πλούτου σε λίγους σε βάρος των υπολοίπων. Η δήθεν οικονομική κρίση πιστεύω θα λυθεί μέσα σε μια νύχτα με μια απλή απόφαση. Ο παραγόμενος πλούτος και η υπεραξία της εργασίας να κατανεμηθεί σε όλους όσους συμβάλουν στην παραγωγή του. Κάτω από τις σημερινές συνθήκες οξύνετε η ταξική πάλη (όλοι εναντίον των άπληστων πλουσίων). Κι όμως κι ας πιστεύω στην πάλη των τάξεων δεν είμαι ούτε ήμουν ποτέ κουμουνιστής. Δεν πιστεύω στην απόλυτη ισορροπία της διανομής πλούτου αλλά δεν είναι δυνατόν να καρπώνονται τον παραγόμενο πλούτο μόνο οι λίγοι. Όσο ποιο γρήγορα ανακαλύψουμε τον εχθρό που είναι ο Νεοφιλελευθερισμός και ότι αντιπροσωπεύει αυτός τόσο γρηγορότερα θα μπορέσουμε να αντιδράσουμε. Πρώτη αντίδραση είναι η μείωση της κατανάλωσης. Αν δεν καταναλώσουμε τα κέρδη τους θα μειωθούν, ο στόχος τους του γρήγορου και σε απίστευτα επίπεδα πλουτισμού θα τεθούν σε κίνδυνο. Το μόνο που φοβούνται είναι αυτό. Τίποτε άλλο. Εγώ με την οικογένειά μου το κάνουμε από καιρό τώρα, δεν θα τους επιτρέψουμε να μας κάνουν φτωχότερους. Δεν θα τους επιτρέψουμε να αγγίξουν την μικρή περιουσία που κατάφεραμε να δημιουργήσουμε με την σύζυγό μου. Δεν καταναλώνουμε, δεν αναπτυσσόμαστε, δεν ρισκάρουμε.Άμυνα και αντίσταση προσπαθώντας να στηρίξουμε μικρούς επαγγελματίες αποφεύγοντας αγορές από τις πολυεθνικές...

    ΑπάντησηΔιαγραφή