Κυριακή, 11 Ιουλίου 2010

Πώς Χάνονται οι Αξίες μιας Κοινωνίας και πώς Βρίσκονται ξανά – Μέρος β’

Η συζήτηση με το πρώτο μέρος δεν φούντωσε μεν αλλά άναψε. Αυτό είναι καλό. Ας προχωρήσουμε λοιπόν τη συζήτηση μερικά βήματα πιο πέρα. Το πρώτο είναι να συμφωνήσουμε ποιες ακριβώς είναι οι αξίες που χάσαμε και πρέπει να ξαναβρούμε. Ως άτομα αλλά και ως κοινωνία.

Εδώ αρχίζουν όμως τα δύσκολα. Στην πορεία των αιώνων η ανθρωπότητα λειτούργησε σε διαφορετικές συνθήκες, με διαφορετικές κάθε φορά προτεραιότητες και κάθε φορά πέτυχε διαφορετικά επιτεύγματα. Κάθε εποχή ανέδειξε τους δικούς της ηθικούς πυλώνες που στήριξαν τις προσπάθειες των ανθρώπων. Άρα, ποιες ακριβώς αξίες ψάχνουμε;

Η απάντηση γίνεται ευκολότερη αν αναρωτηθούμε αν υπήρχε κάτι κοινό στην ζωή των ανθρώπων εκείνων που στην πορεία αυτή από την αρχαιότητα ως σήμερα κατάφεραν κάτι σημαντικό. Τα ονόματα πολλά, από τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα μέχρι τον Μολιέρο, τον Μπαχ, τον Τοστογιέφσκι, τον Μελά, και πάρα πολλούς που είναι αδύνατο να καταγράψει κανείς έναν προς έναν. Οι άνθρωποι αυτοί ήταν όλοι τους σεμνοί, είχαν σεβασμό, καρτερικότητα και δημιουργικότητα. Αυτές είναι οι χαμένες ατομικές μας αξίες: η σεμνότητα και ο σεβασμός (που καθορίζουν την στάση του ανθρώπου έναντι του εαυτού του και των άλλων) και η καρτερικότητας και δημιουργικότητα (που καθορίζουν την στάση έναντι της ζωής).

Ο σεμνός άνθρωπος αναγνωρίζει ότι ποτέ δεν θα ξεπεράσει τα όρια της φύσης του. Θα βελτιωθεί και θα φτάσει, αν προσπαθήσει, στο μέγιστο που η ίδια η φύση του έχει ορίσει. Σεμνός είναι ο άνθρωπος που αναγνωρίζει ότι υπάρχουν και άλλοι που ίσως να έχουν πετύχει ή προορίζονται να πετύχουν περισσότερα από τον ίδιο. Για αυτό δεν κοκορεύεται για τα επιτεύγματά του. Ακολουθεί το δρόμο του αδιαφορώντας για τα τραγούδια των σειρήνων που αποπροσανατολίζουν τον ταξιδιώτη της ζωής. Αυτός εστιάζει και μένει στον δρόμο του: επίτευξη όσων για τα οποία προορίζεται. Όταν συμβαίνει αυτό έρχεται και ο σεβασμός στον δρόμο των άλλων.

Ο σεβασμός στον άλλον όμως ξεκινά από τον σεβασμό στην φύση, πηγή της ζωοδόχου πνοής που εξηγεί την ύπαρξη μας. Μετά ακολουθεί ο σεβασμός στην ανθρώπινη ύπαρξη μας, κέλυφος της ζωοδόχου πνοής που μας χάρισε η φύση. Τότε και μόνον τότε μπορούμε να σεβαστούμε και τις προσπάθειες και τα επιτεύγματα των ανθρώπων γύρω μας που, όπως εμείς, προσπαθούν για το καλύτερο ώστε ούτε να ενοχλήσουμε τον ατομικό τους αγώνα, ούτε να γίνουμε εμπόδιο σ' αυτόν. Ίσως μάλιστα να βοηθήσουμε, όσο και όπου μπορούμε, γιατί ίσως ο προορισμός που πολλοί άνθρωποι με σεμνότητα αναζητούν να είναι αυτός της συμπαράστασης. Σεμνότητα και σεβασμός λοιπόν είναι δύο αλληλοσχετιζόμενες αξίες. Είναι δοχεία συγκοινωνούντα με στάθμη σταθερή που δείχνει πώς ο καθένας μας αντιλαμβάνεται τον κόσμο και τον εαυτό του.

Τα δυο άλλα συγκοινωνούντα δοχεία είναι αυτά της καρτερικότητας και της δημιουργικότητας. Πολλοί μπερδεύουν την καρτερικότητα με την στωικότητα. Καρτερικότητα δεν είναι καθόλου να δέχεσαι και μάλιστα αδιαμαρτύρητα τα δεινά και τις δυσκολίες λες και ήταν απλώς «θέλημα» ζωής ή μιας «ανώτερης δύναμης» πέρα από τον έλεγχο σου. Η πραγματική ουσία της καρτερικότητας είναι αγωνιστική γιατί αγωνιστής είναι εκείνος που αποδέχεται και αντέχει την δυσκολία χωρίς να εγκαταλείπει την προσπάθεια. Αυτή είναι η ουσία της καρτερικότητας και αν κάποιος έχει να προτείνει καλύτερη λέξη για να αποδώσει τη συγκριμένη στάση έναντι της ζωής με ευχαρίστηση θα την δεχτώ.

Το δοχείο με το οποίο συγκοινωνεί η καρτερικότητα είναι η δημιουργικότητα. Η απόφαση, γιατί απόφαση είναι, να μην αφήνεις ούτε μια μέρα να χάνεται. Παρά τις δυσκολίες που μπορεί να τύχουν να έχεις την διάθεση καθημερινά να αλληλεπιδράς με τον κόσμο γύρω σου και να αναζητάς τρόπους να είσαι χρήσιμος βελτιώνοντας όλα όσα μπορείς να βελτιώσεις. Όχι με μιας. Όχι όλα μαζί. Ένα τη φορά αρκεί. Μάλιστα, συχνά, μπορεί αυτό που βελτιώνεις να είσαι απλώς εσύ αφού και εσύ είσαι μέρος του κόσμου! Πολλοί μπερδεύουν τη δημιουργικότητα με τη δουλειά. Δεν μιλώ όμως για αυτό. Άλλωστε η λέξει δουλειά προέρχεται από τη δουλεία. Δημιουργικότητα είναι η εργασία, η παραγωγή έργου δηλαδή, το δομικό συστατικό της έννοιας της ενέργειας που ανατροφοδοτεί τελικά την ίδια την ζωή!

Πώς θα ήταν η ζωή σε μια ομάδα που τα μέλη της θα λειτουργούσαν στη βάση των πυλώνων αυτών; Πώς οι ατομικές αξίες καθρεπτίζονται στο σύνολο της κοινωνίας. Οι τέσσερεις αυτές αξίες μετατρέπονται, μαγικά θαρρείς, σε τρεις κοινωνικές αξίες, η πρώτη εκ των οποίων είναι η ελευθερία, αξία επίσης παρεξηγημένη από πολλούς που τη μπερδεύουν με την αναρχία νομίζοντας ότι ελεύθερος είναι όποιος κάνει ό,τι θέλει. Η αλήθεια είναι ακριβώς το αντίθετο γιατί ελευθερία σημαίνει η «έλευση ορίων», ο περιορισμός δηλαδή. Ελευθερία είναι να αναγνωρίζεις εσύ από μόνος σου το δικαίωμα της ύπαρξης του άλλου, να του αναγνωρίζεις δικαίωμα γνώμης και άποψης και εν τέλει δικαίωμα στη διαφορετικότητα του. Ελευθερία όμως στην κοινωνία σημαίνει ότι και ο άλλος κάνει ακριβώς το ίδιο για σένα. Έτσι λοιπόν έρχεται ο αυτοπεριορισμός, η ελευθερία, που ο άνθρωπος προσεγγίζει μέσα από την σεμνότητα και τον σεβασμό.

Η δεύτερη κοινωνική αξία είναι αυτή της ισότητας. Αν όλα τα άτομα της κοινωνίας στέκονται καρτερικά απέναντι στις δυσκολίες, δεν εγκαταλείπουν την προσπάθεια και επιδιώκουν συνεχώς να αλληλεπιδρούν χρήσιμα και δημιουργικά με τον κόσμο τότε όλοι είναι ίσοι μεταξύ τους και απαραίτητοι κρίκοι μιας κοινής προσπάθειας. Κανείς δεν είναι σημαντικότερος αφού όλοι είναι αναγκαίοι. Γίνονται το ίδιο πολύτιμοι ο ένας με τον άλλον, γεγονός που, μέσω της ελευθερίας, επιτρέπει να αποδεχθούν τα μέλη της κοινωνίας τη διαφορετικότητα των ρόλων που χρειάζεται να εκτελεστούν ώστε η ομάδα να προοδεύσει και να βελτιώσει πώς στέκεται μέσα στον κόσμο και πώς αλληλεπιδρά μαζί του. Με πιο απλά λόγια, η αξία της ισότητας διευκολύνει την ανάληψη διαφορετικών ρόλων και τον συντονισμό των ατόμων στο πλαίσιο της ομάδας. Έτσι, το μόνο πια που λείπει είναι να διασφαλιστεί η συνεκτικότητα της ομάδας ώστε τα άτομα να μείνουν σε συνοχή στο πλαίσιο της ομάδας.

Ο συνεκτικός κρίκος δεν είναι άλλος από τη δικαιοσύνη. Ως κοινωνική αξία η δικαιοσύνη είναι η σκληρότερη αλλά και η πολυτιμότερη. Είναι σκληρή γιατί δεν αφήνει περιθώρια για συναισθηματισμούς αφού έχει ως μόνον λόγο ύπαρξης τη συνοχή της ομάδας. Αυτό την καθιστά άλλωστε και την πολυτιμότερη. Όταν όμως στηρίζεται στις αξίες της ελευθερίας και της ισότητας ακόμα και οι σκληρότερες επιλογές που γίνονται στο πλαίσιο της δικαιοσύνης αιτιολογούνται και κατά συνέπεια είναι ανεκτές, τουλάχιστον όσο τα άτομα συνειδητά επιλέγουν να αποτελούν μέρος της ομάδας.

Οι αξίες αυτές, ατομικές και κοινωνικές, δεν είναι κατασκεύασμα ενός λαού. Δεν είναι ούτε Γερμανικές, ούτε Αμερικάνικες ούτε Αιγυπτιακές. Δεν ανήκουν ούτε στη δύση ούτε στην ανατολή. Είναι πανανθρώπινες αν και, τολμώ να πω, γεννήθηκαν πολύ πολύ παλιά στην Ελλάδα και μέσω της Γαλλίας κληροδοτήθηκαν σε αυτό που αποκαλούμε σύγχρονη εποχή!

Ξέρω ότι ίσως το δεύτερο μέρος να ήταν λίγο περισσότερο βαρύ συγκριτικά με το πρώτο και ίσως πιο απαιτητικό σε αναγνωστική προσοχή. Νομίζω όμως ότι ήταν αναγκαίο διαβάζοντας και τα σχόλια των φίλων που μπήκαν στον διπλό κόπο να διαβάσουν το προηγούμενο κομμάτι αλλά και να το σχολιάσουν. Άλλωστε είναι ανάγκη πριν καταλήξουμε πώς θα βρούμε τις χαμένες αξίες πρέπει πρώτα να τις οριοθετήσουμε ώστε να ξέρουμε τι ακριβώς είναι αυτό που ψάχνουμε. Ιδίως όταν πολλές από αυτές έχουν διαστρεβλωθεί σε βαθμό που να αποτελούν λέξεις κενές χωρίς ουσιαστικό νόημα για πολλούς. Η αλήθεια βέβαια είναι διαφορετική! Ο λόγος δεν χάνει ποτέ το νόημά του. Εμείς απομακρυνόμαστε από αυτό.

Πώς μπορούμε λοιπόν να στραφούμε ξανά προς τον λόγο; Πώς μπορούμε να αναζητήσουμε το νόημα των λέξεων και των αξιών αυτών; Μείνετε συντονισμένοι μέχρι τη δημοσίευση του τρίτου και τελευταίου μέρους αυτής της δημοσίευσης. Ως τότε, ενισχύστε τη φλόγα της σκέψης και της αναζήτησης με τα σχόλια σας. Είναι πολύτιμα και ενθαρρυντικά για τη συνέχιση της επαφής μέσω του διαλόγου.

6 σχόλια:

  1. Σπύρο εξαιρετικό. Ευχαριστούμε (εκ μέρους κάποιων που μου επιτρέπεται να εκφράζω τη γνώμη τους).

    Επέτρεψε μου να ρίξω στο τραπέζι κάτι για το μέρος γ'.

    Αλήθεια = από το στερητικό 'α' και τη λήθη, η άρνηση της λήθης.

    Τα ξαναλέμε.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Σπύρο εξαιρετικό κείμενο , συγκροτημένο και ξεκάθαρο συμπερασματων!!!
    Να τολμήσω να συμπληρώσω στην προσπάθεια του Βασίλη για part III και την συμβολή της προτεσταντικής ηθικής στην διαμόρφωση της κοινής κουλτούρας που διαστρέβλωσε τις αξίες που ξεπήδησαν από την ελληνική φιλοσοφία και μεταλαμπαδεύτηκαν με την αναγέννηση αλλοτριωμένα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. σπυρο, πολυ ουσιαστικο και καλογραμενο κειμενο.αν μπορουσες στο τριτο μερος να αναφερθεις και στη ακεραιοτητα-integrity-θα καλυπτες πληρως τις αξιες του 'κυκλου των χαμενων αξιων'. με αθτο το αξιακο υποβαθρο μπορουμε να σκεφτουμε εθνικους στοχους,στρατηγικες αναπτυξης,ριζικες αλλαγες στις δομες,τους θεσμους,τα συστηματα και τις ικανοτητες.ευχαριστω

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ανδρέας Καλαντζής14 Ιουλίου 2010 - 4:11 μ.μ.

    Αγαπητέ κύριε Γούναρη σας ευχαριστώ για την ετυμολογία της «ελευθερίας» ως «ελεύσεως ορίων».

    Η εννοιολογική αποσαφήνιση και η αποκατάσταση του νοήματος των λέξεων, η συγκρότηση κοινού και ορθού λόγου, η αλήθεια ως άρνηση της λήθης όπως θαυμάσια μας υπενθυμίζει ο φίλος Βασίλης Μαντάς, συνιστούν τα θεμέλια του πολιτισμού, της επιστήμης και της ανθρώπινης κοινωνίας.

    «Εν αρχή ήν ο λόγος». Ο λόγος ως έκφραση της ζωοδόχου πνοής αλλά πρωτίστως ως ομφάλιος λώρος της ανθρώπινης ύπαρξης με την πηγή αυτής της ζωής που κατ΄ αρχήν προσωποποιείται στο μητρικό πρόσωπο και εν συνεχεία διαστέλλεται στην κοινή μήτρα όλων μας που είναι η φύση και η κοινωνία.

    Εξ΄ού και η τεράστια σημασία της «μητρικής γλώσσας».

    Θέλω όμως να επιστρέψω σε αυτή τη ρημάδα την ελευθερία μέσα από το εξής μονοπατάκι :

    Αφού νωρίς – νωρίς στη ζωή - μας καταλαβαίνουμε ότι «ού καλόν τον άνθρωπον μόνον είναι» , αρχίζουμε να βλέπουμε τον «άλλον».
    Μόλις δούμε τον «άλλον» μπαίνουμε στην περιπέτεια των ορίων, από την οποία περιπέτεια θαρρώ δεν ξεμπερδεύουμε ποτέ.

    Η «μοναξιά» και η «ελευθερία» συνιστούν -όπως μας μάθανε οι θεμελιωτές της ψυχανάλυσης – δύο από τις τέσσερεις βασικές υπαρξιακές ανθρώπινες αγωνίες ( οι άλλες δύο λένε οι ίδιοι ότι σχετίζονται με το θάνατο και με το νόημα του βίου).

    Ο «αυτοπεριορισμός» τίθεται θαυμάσια από τον κύριο Γούναρη, αλλά νομίζω ότι αφορά τα «μεγάλα παιδιά». Προϋποθέτει συνείδηση , κάποια μικρή έστω γνώση του περιβάλλοντος, κάποια μικρή έστω αυτογνωσία, επιθυμία, αντίληψη επιλογών, συναίσθηση συνεπειών. Προϋποθέτει και κάποια ακόμα πράγματα που δεν είναι ούτε δεδομένα και δυστυχώς ούτε και πολύ διαδεδομένα ακόμα και στα «μεγάλα παιδιά».
    Θέλω να πω ότι η έξωθεν επιβολή των ορίων είναι μια ζωτική, απαραίτητη και αναπόφευκτη διαδικασία, με την οποίαν όμως η κοινωνία μας δεν τα πάει και τόσο καλά. Ζούμε γενικευμένη απροθυμία ανάληψης και άσκησης του ρόλου του «υπευθύνου μεγάλου». Γονείς, δάσκαλοι, προϊστάμενοι, πολιτικοί, δεν θέλουμε να είμαστε δυσάρεστοι. Προτιμάμε αντί για αυστηρότητα να χαϊδεύουμε αυτιά. Αυταπατώμεθα σε συγκεχυμένους ρόλους του τύπου: «μεγάλα φιλαράκια».
    Συχνά διολισθαίνουμε και σε εκμαυλιστικές συμπεριφορές προκειμένου να είμαστε ευχάριστοι και δημοφιλείς.





    Και τα παιδιά «τρελαίνονται» από το άγχος των ευθυνών που τους μετατέθουμε επειδή εμείς αρνούμαστε να τις αναλάβουμε. Διακατέχονται από εξοντωτικά συναισθήματα ανασφάλειας για μια ζωή γεμάτη δυσκολίες, που καλούνται να αντιμετωπίσουν χωρίς την απαραίτητη προετοιμασία.

    Η ανασφάλεια αυτή μεγαλώνοντας μετατρέπεται σε οργή, επιθετικότητα και βία.

    Η έγκαιρη έλευση των ορίων στη ζωή του ανθρώπου είναι μια απ΄τις βασικές και πολύ δύσκολες δουλειές του γονιού και του δασκάλου. Πόσο αυτό γίνεται σήμερα;

    Και κάτι για το λόγο και τη γλώσσα:

    Στην παιδική xαρά που πηγαίνω τον πιτσιρικά, τα μισά παιδάκια συνοδεύονται από φιλιπινέζες - νταντάδες.

    Μήπως έχουμε εκχωρήσει «θεμελιώδη», όπως η «μητρική γλώσσα», αvτί πινακίου φακής; Επιτρέπεται να κάνουμε sub-contracting το core-business;

    Που στο διάολο είμαστε όλη μέρα οι γονείς;

    Αρκετοί το παλεύουν, σιωπηλά, με υπομονή και καρτερικότητα. Ξέρω αρκετούς από δαύτους. Είναι και πολλοί φίλοι ανάμεσά τους. Κουράγιο…

    Φέτος όμως μάθαμε ότι κάποιοι πλούσιοι γονείς αγόραζαν από χλιμίτζουρες δασκάλους τα θέματα για το Μπακαλο –ρε-ά. Οι ίδιοι γονείς είμαι βέβαιος ότι έχουν διαθέσει ή θα χρειασθεί να διαθέσουν αξιόλογα ποσά σε ειδικούς - συμβούλους – ψυχοπαιδαγωγούς για το ξεπέρασμα των μαθησιακών δυσκολιών και κάποιων ίσως ψυχολογικών διαταραχών αυτών των ταλαίπωρων παιδιών που πολλά απ΄αυτά θα πρέπει μεγαλώνοντας να διοικήσουν τις οικογενειακές επιχειρήσεις που αποτελούν και τη ραχοκοκαλιά αυτής της ρημάδας της εθνικής οικονομίας που καταρρέει από την καχεξία ….

    Γλώσσα
    Παιδεία
    Αξιοκρατία

    Μπορούμε να είμαστε αδιάλλακτοι και ανυποχώρητοι σε αυτά;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. "και να αδελφέ μου, που μάθαμε να κουβεντιάζουμε ήσυχα, ήσυχα κι απλά . . .
    καταλαβαινόμαστε τώρα, καταλαβαινόμαστε τώρα . . .
    δεν χρειάζονται περσσότερα . . ."
    Αγαπητέ Σπύρο συγκινούμαι καθώς διαβάζω αυτά τα κείμενα (τα δικά σου και των άλλων φίλων του blog) διότι ανακαλύπτω το πρόσωπο της άλλης Ελλάδας . . .
    Ανακαλύπτω πως δεν είμαι μόνος μου.
    Πιστεύω ότι και άλλοι θα ανακαλύπτουν το ίδιο και θα δοκιμάζουν την ίδια ενθαρρυντική συγκίνηση.
    Πέρα από την ουσία και το περιεχόμενο της κατάθεσης του καθενός μας σε αυτόν τον ιστοχώρο, υπάρχει και η βαθιά ανθρώπινη ανάγκη όλων μας να ακουμπήσουμε ο ένας στον άλλον.
    Να σχηματίσουμε έναν κύκλο / μια αλυσίδα ανθρώπων που καταλαβαίνονται, που αλληλοενθαρρύνονται, που αλληλοελκύονται, που αντιστέκονται στους φαύλους κύκλους, που οραματίζονται μαζί.
    Πέρα από τις αναλύσεις μας πάνω στα προβλήματα του σήμερα, υπάρχει ένας κοινός καημός : Τι μπορώ να κάνω εγώ για την πατρίδα μου που δεν το έχω κάνει ακόμη ? Ποιος άλλος βάζει το ίδιο ερώτημα στον εαυτό του ? Που θα τον συναντήσω ? Πως θα συζητήσουμε ? Τι μπορούμε να πετύχουμε μαζί ? Ποιους θα βρούμε απέναντι ? Τι μάχες μας περιμένουν ?
    Νίκος Νημάς

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Εκπληκτική όλη η προσέγγιση του blog και του κειμένου επίσης.. Θεωρώ ότι σιγά-σιγά αρχίζει να διαμορφώνεται ένας νέος πυρήνας για την Ελλάδα, όπως την αναφέρει και ο Καθηγητής κ. Μπουραντάς στο έξοχο βιβλίο του.. Σύμφωνα και με το υπέροχο βιβλίο "20 Αξίες της Ζωής", Εστέβε Πουχόλ / Πονς, Ινές Λουθ Γκονθάλεθ, ο ΣΕΒΑΣΜΟΣ είναι η πρώτη αξία που κατέχει ξεχωριστή πρώτη θέση και που από αυτή ξεκινούν τα διάφορα κλαδιά των αξιών που όλα καταλήγουν στην ειρηνική συνύπαρξη.Βεβαίως όπως αναφέρθηκε όλες αυτές οι αξίες βρίσκονται στη ρίζα μας,στη ρίζα του Ελληνικού Πολιτισμού, δυστυχώς όμως βρισκόμαστε σε μία βαθιά κατάσταση ύπνωσης, όπου αδυνατούμε να έρθουμε σε επαφή με το πνεύμα μας και βιώνουμε ως χώρα μία μαζική ψυχογενή ασθένεια, που όλοι έχουμε μερίδιο ευθύνης. Αυτό συμβαίνει με την μετάδοση των συναισθημάτων μας (αρνητικών), η δημιουργία των οποίων έχει τη ρίζα τους στον τρόπο σκέψης μας, και που απλώνεται "μέσα μας" ραγδαία και συνεχώς, ακόμη και όταν δεν είμαστε παρόντες,είμαστε υγιείς κατά τα άλλα, και έχει πάρει διαστάσεις κοινωνικού φαινομένου.
    Σίγουρα δεν είμαστε μόνοι μας & υπάρχουν πολλοί ενδιαφερόμενοι και εθελοντές στην θεραπεία...

    ΑπάντησηΔιαγραφή